ग्रोथ तथा डप्लर स्क्यान र IUGR (गर्भमा शिशुको वृद्धि रोकिनु)

चिकित्सकीय लेखन: डा. सुष्मा ढकाल, एमबीबीएस · एमडी (स्त्री तथा प्रसूति रोग) · भ्रूण चिकित्सामा फेलोसिप · अद्यावधिक २०२६ अक्टोबर ३० · 3 मिनेट पढाइ

गर्भावस्थाको दोस्रो आधामा मुख्य प्रश्न हुन्छ: के शिशु राम्ररी बढिरहेको छ र सालबाट पर्याप्त अक्सिजन र पोषण पाइरहेको छ? ग्रोथ र डप्लर स्क्यानले यसको उत्तर दिन्छन्। गर्भमा शिशुको वृद्धि रोकिने (IUGR, जसलाई fetal growth restriction (FGR) पनि भनिन्छ) जोखिम भएका शिशुका लागि यी विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। डा. सुष्मा ढकालको एमडी शोध IUGR का जोखिम कारक र परिणाममा थियो।

ग्रोथ स्क्यान भनेको के हो?

ग्रोथ स्क्यानले शिशुको टाउको, पेट र तिघ्राको हड्डी नापेर अनुमानित तौल (EFW) निकाल्छ, र पाठेघरको पानीको मात्रा जाँच्छ। एउटा स्क्यानले आकार मात्र देखाउँछ; प्रायः २–३ हप्ताको फरकमा गरिने दोहोर्‍याइएका स्क्यानले शिशु आफ्नो वृद्धि-रेखा (curve) मा बढिरहेको छ कि छैन देखाउँछन्।

डप्लर स्क्यान भनेको के हो?

डप्लर अल्ट्रासाउन्डले रक्तप्रवाह नाप्छ। मुख्य रूपमा यी रक्तनली जाँचिन्छन्:

• नालको धमनी (umbilical artery): साल कति राम्ररी काम गरिरहेको छ देखाउँछ।
• मस्तिष्कको धमनी (MCA): शिशुले मस्तिष्क जोगाउन रगत त्यतातिर मोडिरहेको छ कि ("brain-sparing") देखाउँछ।
• डक्टस भेनोसस: गम्भीर र चाँडै सुरु भएको वृद्धि अवरोधमा शिशुले कसरी सामना गरिरहेको छ भनेर बुझ्न मद्दत गर्छ।
• पाठेघरका धमनी (uterine artery): आमाबाट सालमा जाने रक्तप्रवाह देखाउँछ।

IUGR भनेको के हो?

IUGR भन्नाले शिशु आफ्नो सम्भावित वृद्धिसम्म पुग्न नसकेको अवस्था हो, प्रायः साल राम्ररी काम नगरेका कारण। अनुमानित तौल वा पेटको नाप १० औं सेन्टाइल (centile) भन्दा कम र डप्लर असामान्य भए, वा ३ औं सेन्टाइलभन्दा कम भए प्रायः IUGR को शंका गरिन्छ। हरेक सानो शिशुमा IUGR हुँदैन: धेरै शिशु स्वभावैले साना र स्वस्थ हुन्छन्। यो फरक छुट्याउन डप्लरले मद्दत गर्छ।

कसलाई बढी जोखिम हुन्छ?

• उच्च रक्तचाप वा प्रि-एक्लाम्पसिया, रक्तनलीमा असर परेको मधुमेह, मिर्गौलाको रोग, रक्तअल्पता।
• पहिलेको शिशुको वृद्धि रोकिएको वा मृत जन्म (stillbirth) भएको।
• धूमपान, आमाको तौल धेरै कम, वा ४० वर्षभन्दा बढी उमेर।
• जुम्ल्याहा, र शिशुमा केही संक्रमण वा क्रोमोजोमसम्बन्धी अवस्था।

तुरुन्त जानकारी दिनुपर्ने संकेत

धेरैजसो IUGR लक्षणबाट होइन, स्क्यानबाट पत्ता लाग्छ। तर शिशुको चलाइ कम भएमा, हप्ताअनुसार पेट सानो लागेमा, वा टाउको दुख्ने, सुन्निने वा धमिलो देखिने (जुन प्रि-एक्लाम्पसियाका संकेत हुन सक्छन्) भएमा तुरुन्त डाक्टरलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।

यसको व्यवस्थापन कसरी गरिन्छ?

पाठेघरभित्र शिशुलाई छिटो बढाउने कुनै औषधि छैन। हेरचाहको मुख्य ध्यान नजिकको निगरानी र गर्भमै रहने जोखिम तथा चाँडै जन्मिने जोखिमबीच सन्तुलन मिलाएर सही समयमा सुत्केरी गराउनेमा हुन्छ:

• नियमित ग्रोथ स्क्यान, डप्लर र CTG (शिशुको मुटुको धड्कनको निगरानी)।
• चाँडै सुत्केरी गराउनुपर्ने सम्भावना भए शिशुको फोक्सो परिपक्व बनाउन स्टेरोइड सुई, र मस्तिष्क जोगाउन म्याग्नेसियम सल्फेट।
• प्रि-एक्लाम्पसियाको उच्च जोखिम भएका महिलामा गर्भावस्थाको सुरुमै कम मात्राको एस्पिरिन सुरु गर्दा जोखिम घट्न सक्छ।
• आवश्यक परे नवजात शिशु सघन उपचार (NICU) भएको अस्पतालमा सुत्केरी।

राम्रो निगरानी भएमा वृद्धि रोकिएका धेरैजसो शिशु राम्रै हुन्छन्।

प्रायः सोधिने प्रश्नहरू

यो जानकारी सामान्य जानकारीका लागि मात्र हो, व्यक्तिगत चिकित्सकीय सल्लाहको विकल्प होइन। हरेक गर्भावस्था फरक हुन्छ। आफ्नो अवस्थाबारे डाक्टरसँग सल्लाह लिनुहोस्। आपत्कालीन अवस्थामा नजिकको अस्पताल जानुहोस्।

सबै जानकारी

• NT स्क्यान के हो? ११–१४ हप्ताको स्क्यानबारे जानकारी
• एनोमली (लेभल II) स्क्यान: १८–२२ हप्ताको विस्तृत स्क्यान
• एम्नियोसेन्टेसिस र CVS: के यो सुरक्षित छ?
• गर्भावस्थामा जेनेटिक परामर्श: कसलाई चाहिन्छ र के हुन्छ
• गर्भावस्थाको सुरुवाती (डेटिङ) स्क्यान, ६–१० हप्ता: के अपेक्षा गर्ने
• फिटल इकोकार्डियोग्राफी: शिशुको मुटुको विस्तृत स्क्यान
• तेस्रो त्रैमासिकको वेल-बिइङ स्क्यान र बायोफिजिकल प्रोफाइल (BPP)
• NIPT वा कम्बाइन्ड स्क्रिनिङ: तपाईंका लागि कुन परीक्षण उपयुक्त?
• जुम्ल्याहा गर्भका स्क्यान: कोरियोनिसिटी, TTTS र कति पटक स्क्यान गर्ने
• पाठेघरको मुखको लम्बाइ (सर्भिकल लेन्थ) स्क्यान र समयअगावै जन्मको जोखिम
• फिटल न्युरोसोनोग्राम: शिशुको मस्तिष्क र मेरुदण्डको विस्तृत स्क्यान